Το αυγό του φιδιού: Η Γερμανία μετά τον Μεγάλο Πόλεμο {του Αθανάσιου Αθάνατου}

 

Με το τέλος του Μεγάλου Πολέμου τον Νοέμβρη του 1918 η Γερμανία βρισκόταν στη χειρότερη θέση στα 50, περίπου, χρόνια από την ίδρυση της. Μια κατεστραμμένη χώρα οικονομικά αλλά πληγμένη κυρίως ηθικά απ’ την ήττα και την ταπείνωση που ήταν το διάχυτο συναίσθημα. Η νεοσύστατη εθνική κυβέρνηση επιλέγει ως έδρα της την Weimar, μακριά από το ταραγμένο Berlin και καλείται να διαχειριστεί την 1^η Δημοκρατία της χώρας έπειτα από την πτώση της Αυτοκρατορίας και την καθαίρεση του Κάιζερ Wilhelm II.

Απόρροια των επαναστατικών αντιδράσεων που οδήγησαν στις ανατρεπτικές αλλαγές, τον Ιανουάριο του 1919 έχουμε την πρώτη μεγάλη επαναστατική κίνηση με το Κίνημα των Σπαρτακιστών του Karl Liebknecht και της Rosa Luxemburg’ μέλη του Σοσιαλδημοκρατών {SPD}, αποχώρησαν όταν αυτό πήρε θετική στάση προς τον πόλεμο. Ο Σοσιαλδημοκράτης Πρόεδρος Friedrich Ebert, πολιτικός της δεξιάς πτέρυγας του κόμματος, καταπνίγει στο αίμα την Κομμουνιστική εξέγερση η οποία βάδιζε στα πρότυπα της Ρωσικής του Νοέμβρη του 1917 με τη βοήθεια των ακροδεξιών παραστρατιωτικών Freikorps {‘Ελεύθερων Σωμάτων’}, τα οποία είχαν σχηματιστεί με το τέλος του πολέμου αρχικά από βετεράνους και απλούς πολίτες και είχαν διατηρήσει τον εξοπλισμό τους.

Η κατάσταση όμως παραμένει έκρυθμη παρόλο που η δημιουργία Συντάγματος έδειχνε πως θα δημιουργηθεί μια ομαλότητα η οποία δε θα τάραζε τα θεμέλια του συστήματος ενσωματώνοντας τους παλιούς καθεστωτικούς και δείχνοντας ανοχή σε εθνικιστικές εξάρσεις που αυξανόταν λόγω των συνεχόμενων απαιτήσεων από μεριά των νικητών-δανειστών. Τον Μάρτη του 1920 ξεσπά στρατιωτικό πραξικόπημα με τη συμμετοχή αξιωματικών που στήριζαν εώς τότε την Δημοκρατική κυβέρνηση και παραστρατιωτικών που είχαν χρησιμοποιηθεί για την καταστολή των αριστερών ένα χρόνο νωρίτερα’ δημιουργείται προσωρινή κυβέρνηση απ’ τον Wolfgang Kapp μη βρίσκοντας αντίσταση από την ηγεσία της χώρας που μοιάζει αδύναμη να τους αντιμετωπίσει, ρόλο που αναλαμβάνουν τα συνδικάτα με γενική απεργία και υπό το βάρος των συνθηκών καταρρέει. Χαρακτηριστικό της οικονομικής κατάστασης είναι ότι στις αρχές του 1921 με την απαίτηση δισεκατομμυρίων δολαρίων ως πολεμικές αποζημιώσεις, η ισοτιμία του USD με το DM από 1 προς 4, γρήγορα εκατονταπλασιάζεται, φτάνοντας τον Νοέμβρη του 1922 1 προς 4 εκατομμύρια και τον Οκτώβρη του 1923 κόβεται πληθωριστικό χαρτονόμισμα των 100 δισεκατομμυρίων μάρκων !

Την περίοδο αυτή έχουμε συγκλονιστικά γεγονότα στην Ευρώπη που δεν μπορούσαν να μην επηρεάσουν και συμπαρασύρουν την αποκλειστική υπαίτιο του πολέμου - όπως χαρακτήρισαν τη Γερμανία οι Σύμμαχοι. Πρώτα απ’ όλα εγκαθιδρύεται Φασιστικό καθεστώς στην Ιταλία με τον Βenito Μussolini τον Οκτώβρη του 1922 – το οποίο προβάλλεται πρότυπο ομαλότητας και καταπολέμησης της αναρχίας - και τον Δεκέμβρη της ίδιας χρονιάς δημιουργείται η Σοβιετική Ένωση - η οποία φαντάζει ως ο συνεχόμενος κίνδυνος για την Γερμανική Μεγαλοαστική τάξη η οποία δε θέλει να χάσει τα προνόμιά της και στις νέες συνθήκες. Τον Ιανουάριο του 1923 λαμβάνει χώρα ένα γεγονός το οποίο θα έχει καίριες, τεράστιες συνέπειες’ η Γαλλία με τη συμμετοχή του Βελγίου, απαιτώντας πιεστικά την καταβολή αποζημιώσεων απ’ την Γερμανική κυβέρνηση και μη μπορώντας αυτή να ανταποκριθεί, καταλαμβάνει το Ruhr της Ρηνανίας προκειμένου να το εκμεταλλευτεί έτσι ώστε να καλύψει μέρος των χρεών προς αυτή. Κηρύσσεται γενική απεργία ως αντίδραση στις κατοχικές δυνάμεις, πράγμα που δυσχεραίνει ακόμα περισσότερο την κατάσταση με εκτίναξη του πληθωρισμού και έλλειψη βασικών ειδών. Τον Αύγουστο αναλαμβάνει καγκελάριος ο Gustav Stresemann, ένας μάλλον φιλελεύθερος του κεντρώου χώρου, που καταπραΰνει κάπως την οικονομία με τα μέτρα που παίρνει έπειτα από τη συγκρότηση εθνικής κυβέρνησης. Η κοινή γνώμη όμως παραμένει ανικανοποίητη και ελκύεται από εθνικιστικά παραληρήματα που έχουν να κάνουν με την απώλεια εδαφών – είναι γεγονός πως δεν είχε καταληφθεί ποτέ μέρος της Γερμανίας κατά τη διάρκεια του πολέμου – και με την ανικανότητα της κυβέρνησης να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά την άθλια οικονομική κατάσταση, κάτι το οποίο το χρέωναν στην αδυναμία της Δημοκρατίας να τους εξασφαλίσει ασφάλεια και αξιοπρέπεια.

Κατά τη διάρκεια της εξέγερσης του Ιανουαρίου του 1919 {Januaraufstand} δημιουργείται ένα εργατικό δεξιό κόμμα {DAP} με μικρή απήχηση, σαφώς εθνικιστικό, αντικαπιταλιστικό, αντιεβραϊκό και αντικομμουνιστικό. Έπειτα από λίγους μήνες γίνεται μέλος ο Adolf Hitler, ο οποίος είχε έρθει σε επαφή πρώτα ως παρατηρητής για λογαριασμό των στρατιωτικών υπηρεσιών κι έπειτα γοητεύτηκε απ’ την προπαγάνδα του αρχηγού του Anton Drexler. Γρήγορα αναδείχτηκε, και την επόμενη χρονιά ανέλαβε την αρχηγία μετονομάζοντάς το σε Εθνικοσοσιαλιστικό {NSDAP}, αυτό που έμεινε στην ιστορία ως Ναζιστικό αν και οι ίδιοι ουδέποτε αποδέχτηκαν αυτόν τον ορισμό. Ενθουσιασμένος απ’ την επιτυχή Ιταλική «Πορεία προς την Ρώμη» έκρινε πως οι συνθήκες ευνοούσαν ανάλογες επιχειρήσεις και ξεκινώντας απ’ το München κατέστρωσε σχέδιο κατάληψης της τοπικής κυβέρνησης της Βαυαρίας, η οποία είχε την μεγαλύτερη ακροδεξιά βάση στη χώρα, και με πορεία προς το Berlin την εγκαθίδρυση εθνικιστικής ομοσπονδιακής κυβέρνησης. Στις 8 Νοεμβρίου 1923 χάρη στη καλή οργάνωση του κόμματος του – το οποίο είχε ήδη δεκάδες χιλιάδες οπαδούς – τους ένοπλους SA {Τάγματα Εφόδου} και τον μεγάλο στρατιωτικό ηγέτη του πολέμου Erich Ludendorff τον οποίο προσεταιρίστηκε, περικυκλώνει μια μπυραρία, την Löwenbräukeller, όπου η ηγεσία της Βαυαρικής κυβέρνησης έχει συνάντηση με επιχειρηματίες’ επιχειρεί να τη συλλάβει και να επιβάλλει τους όρους του, μπλοφάροντας πως ήδη είχε καταλάβει όλα τα κομβικά σημεία και έπρεπε να παραδοθούν, ενώ την ίδια στιγμή δεν μπορούσαν να επιβληθούν στους στρατώνες και στα αστυνομικά σώματα. Δύο παλιά μέλη των Freikorps, ο Ernst Röhm – αρχηγός των SA -  κατέλαβε το Υπ.Πολέμου και ο Rudolf Heß είχε σχέδιο σύλληψης αριστερών ηγετών και άλλων αντιφρονούντων. Η κεντρική όμως κυβέρνηση πληροφορείται έγκαιρα τις κινήσεις αφού δεν είχαν προνοήσει να κόψουν τις τηλεπικοινωνίες. Την επομένη κατά τη διάρκεια παρέλασης με επικεφαλής τους Hitler και Ludendorff οι αστυνομικές δυνάμεις, οι οποίες είχαν μείνει πιστές στην κεντρική κυβέρνηση, τους σταματούν στην Odeonsplatz και τους καλούν να παραδοθούν, πράγμα το οποίο δεν έγινε δεκτό από μέρους τους κι έπειτα είτε από πιθανή πρόκληση τους, είτε απ’ τις προειδοποιητικές βολές της αστυνομίας και ανταπάντηση των Ταγμάτων Εφόδου, γίνεται μάχη με νεκρούς και πολλούς τραυματίες. Ο ίδιος ο Hitler παρασύρθηκε από πεσμένο σύντροφό του και με εξαρθρωμένο ώμο φυγαδεύεται, δε γλυτώνει όμως τη σύλληψη τρεις μέρες μετά. Η δίκη που ακολούθησε στις αρχές του 1924, ήταν ένα μεγάλο πολιτικό γεγονός που δε στηλίτευσε αλλά ευνόησε κι έκανε ακόμα πιο γνωστή την εθνικοσοσιαλιστική προπαγάνδα. Οι δικαστές ευνοϊκά διακείμενοι προς αυτούς τους τιμώρησαν μεν για στάση αλλά τους αντιμετώπισαν ως παρασυρόμενους οι οποίοι είχαν αγαθές προθέσεις. Ο στρατηγός απαλλάχτηκε εντελώς, ενώ ο αρχηγός του κινήματος Adolf Hitler τιμωρήθηκε ήπια σε 5ετη φυλάκιση στις ειδικές φυλακές Landsberg am Lech, όπου είχε την ευκαιρία να συγγράψει με τη βοήθεια του Heß το έργο ‘Ο αγώνας μου’ {Mein Kampf}, «Βίβλο» του Εθνικοσοσιαλισμού.Τελικά απολύθηκε με χάρη τον Δεκέμβρη του ίδιου έτους, εκτίοντας ποινή λίγων μόνο μηνών.

Η περίοδος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης χαρακτηρίζεται εν πρώτοις από μια διάθεση για ξενοιασιά απωθώντας τη θύμηση του πολέμου και την έκρηξη της πρώτης σεξουαλικής απελευθέρωσης. Στις τέχνες το κίνημα που καθόρισε αυτήν την περίοδο δεν είναι άλλος απ’ τον «Γερμανικό Εξπρεσιονισμό» που ξεκινώντας απ’ την δεκαετία του ΄10 στις παραμονές του πολέμου επηρέασε και τον Κινηματογράφο ο οποίος με λιτό τρόπο αποτύπωσε την σκληρή πραγματικότητα της εποχής. Ξεχωριστές ταινίες το «Das Cabinet des Dr. Caligari» {1920 - Robert Wiene}, «Der Golem» {1920 - Paul Wegener}, «Nosferatu, eine Symphonie des Grauens» & «Phantom» {1920 - F. W. Murnau}, «Dr. Mabuse der Spieler» {1922}, «Faust» {1926} & «Metropolis» {1927} [Fritz Lang]. Παράλληλα την ίδια περίοδο έχουμε και την πρώτη κινηματογραφική απόπειρα του Bertolt Brecht με το «Mysterien eines Frisiersalons» {1923}, και την πρώτη Γερμανική ταινία του Alexander Korda «Das unbekannte Morgen» {1923}. Ο εξπρεσιονισμός όμως είναι αυτός που στιγμάτισε την εποχή καθώς θεωρήθηκε προάγγελος της κατάρρευσης αυτής της εύθραυστης Δημοκρατίας, και το απεικόνισε με το σκοτεινό, το ομιχλώδες και το αβέβαιο. Η υπερβολή των εικόνων λειτούργησε ως παραβολή αυτού που κοινωνικά υπέβοσκε μέσα από μεγάλα γεωμετρικά σχήματα και παραμορφωμένα τοπία και προσωπεία. Ο τρόμος διαγράφεται μέσα από την κινηματογραφική γραφή και μας προετοιμάζει για την ισοπέδωση που επίκειται, καθώς επωάζεται το αυγό του φιδιού !