Ο Μεγάλος Πόλεμος στον Κινηματογράφο {του Αθανάσιου Αθάνατου}

 

Το καλοκαίρι του 1914 ήταν όμορφο, ζεστό και ειδυλλιακό κατά γενική ομολογία. Οι Ευρωπαίοι ως επί το πλείστον ζούσαν ανέμελοι την όμορφη Εποχή {Βelle Εpoque}. Διάχυτη ήταν η αισιοδοξία για τη νέα εποχή που ξημέρωνε στην αυγή του 20ου αιώνα, με την τεχνολογική εξέλιξη, την άνθηση της τέχνης και κυρίως την πολιτική σταθερότητα που έμοιαζε να κυριαρχεί.

Είχε περάσει ένας αιώνας απ’ το τέλος των Ναπολεόντειων Πόλεμων το 1815 και η τελευταία σύρραξη που καθόρισε αυτήν την εποχή και τις ισορροπίες ήταν ο Γάλλο-Πρωσικός που τελείωσε με ήττα των πρώτων το 1871’ την ίδια χρονιά δημιουργήθηκε η Γερμανική Αυτοκρατορία με τη συνένωση όλων των Γερμανικών βασιλείων, έπειτα απ’ το πείραμα της Γερμανικής Συνομοσπονδίας. Η Αυστριακή Αυτοκρατορία η οποία δημιουργήθηκε ως απομεινάρι της κραταιάς Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, αποτέλεσε τον νότιο μεγάλο πόλο της προαναφερθείσας Συνομοσπονδίας και παράγοντα τριβής με την άλλη ισχυρή επικράτεια, την Πρωσία’ μετά την στρατιωτική ήττα της με την τελευταία, δημιουργήθηκε με πρωτοβουλία του Αυστριακού Αυτοκράτορα Franz Joseph διττή μοναρχία, γνωστή ως Αυστρο-Ουγγρική Αυτοκρατορία. Οι άλλες μεγάλες δυνάμεις της περιοχής – και κατ’ επέκταση του παγκόσμιου γίγνεσθαι – είναι η παραδοσιακή εχθρός των Κεντρικών Δυνάμεων δημοκρατική και αποικιακή δύναμη Γαλλία, η αχανής και μη βιομηχανοποιημένη φεουδαρχική Ρωσία και φυσικά το Ενωμένο Βασίλειο που είναι η απόλυτη δύναμη της εποχής, η μεγαλύτερη σε έκταση χώρα που δημιουργήθηκε ποτέ, εμπορικά ακμαία χάρη στην αποικιοκρατική πολιτική της που την καθιστά κυρίαρχο.

 

Οι μόνες πρόσφατες Ευρωπαϊκές συγκρούσεις είχαν γίνει στην ευαίσθητη περιοχή των Βαλκανίων με τους δυο πολέμους που έλαβαν χώρα τις δυο προηγούμενες χρονιές. Πεδίο αντιπαράθεσης η περιοχή μεταξύ των πανσλαβιστών Ρώσων και των Αυστριακών που ήδη κατείχαν εδάφη’ επίσης σύμφωνα με τη Συνθήκη του Βερολίνου το βιλαέτι της Βοσνίας είχε περάσει απ’ τους Οσμανούς στη δικαιοδοσία της Αύστρο-Ουγγαρίας, το οποίο επίσημα προσάρτησαν πριν λίγα έτη. Ο Αρχιδούκας Franz Ferdinand της Αυστρίας, διάδοχος του θρόνου - ο οποίος εικάζεται ότι επιθυμούσε μια τριπλή Μοναρχία με ισότιμη συμμετοχή των Σλάβων - επισκέπτεται στις 28 Ιούνη το Sarajevo, πρωτεύουσα της Bosna {Βοσνίας}. Απτόητος από την αποτυχημένη βομβιστική ενέργεια που δέχεται την ίδια μέρα, συνεχίζει την επίσκεψή του κι έπειτα από λάθος κινήσεις της αυτοκινητοπομπής του που ακινητοποιήθηκε σε κάποιο σημείο του δρόμου, πυροβολείται εξ επαφής ο ίδιος και η Τσέχικης καταγωγής γυναίκα του Sophie από έναν νεαρό Σέρβο εθνικιστή μέλος της Mlada Bosna {Νέας Βοσνίας}, οργάνωσης εξοπλισμένης απ’ την Crna ruka {Μαύρο Χέρι}.

 

Η δολοφονία αποτέλεσε την αφορμή κήρυξης πολέμου’ ένοχη αποκαλείται εξ αρχής η Σερβία ως υποκινούμενη χώρα και γι' αυτό της αποστέλλεται τελεσίγραφο 10 σημείων το οποίο αποδέχεται εκτός απ’ την αξίωση των Αυστριακών αρχών να διεξάγουν έρευνες εντός της επικράτειάς της. Έναν μήνα ακριβώς μετά, στις 28 Ιουλίου, παρακινούμενη απ’ την πλήρη υποστήριξη που της παρείχε η Γερμανία η Αυστρο-Ουγγαρία βομβαρδίζει το Sarajevo και αρχίζουν οι εχθροπραξίες’ ακολουθεί σειρά κηρύξεων πολέμων το αμέσως επόμενο διάστημα. Τα αίτια φυσικά είναι διαφορετικά και η ανάλυσή τους δεν αποτελεί αντικείμενο ανάλυσης του παρόντος άρθρου’ μπορεί πάντως να σημειωθεί πως η ασφυκτική θέση στην οποία βρίσκονταν οι κεντρικές δυνάμεις, τις ωθούσαν στο να αντιδράσουν εξίσου Ιμπεριαλιστικά, δηλαδή επεκτατικά-μιλιταριστικά και να ζητούν την αναδιανομή του πλούτου και τον έλεγχο των αγορών. Αυτό θα καλυφθεί με εθνικιστικό περιτύλιγμα, το οποίο θα παρουσιαστεί κάλλιστα ως πατριωτισμός.

 

Ο Μεγάλος Πόλεμος – Α’ έπειτα απ’ το ξέσπασμα και ενός 2^ου έπειτα από 25 χρόνια – μπορούμε να πούμε πως είναι «αδικημένος» λόγω του μεγαλύτερου βάρους που δόθηκε στον διάδοχο του, είτε στα πλαίσια της Ιστορικής έρευνας – είτε στα πλαίσια της τέχνης και ειδικότερα στην κινηματογραφική παραγωγή που εδώ μας ενδιαφέρει άμεσα’ παρόλα αυτά υπάρχουν σημαντικές αναφορές όπως οι παρακάτω ,,,

* 'All Quiet On The Western Front' {1930} του Lewis Milestone

'All Quiet On The Western Front' {1930}

Βασισμένη πάνω στο ομότιτλο γνωστό μυθιστόρημα του Erich Maria Remarque, θεωρείται ως μία απ’ τις γνωστότερες αντιπολεμικές ταινίες όλων των εποχών και η σπουδαιότερη του είδους προπολεμικά. Προβλήθηκε πάνω στο μεταίχμιο της αλλαγής απ’ τον βωβό κινηματογράφο στον ομιλούντα, οπότε γυρίστηκε και κυκλοφόρησε στις δυο version. Βραβεύτηκε με 2 Oscar, καλύτερης ταινίας και σκηνοθεσίας. Υπάρχει sequel του 1937 {‘The Road Back’} του James Whale, καθώς και το ομότιtλο remake του 1979 σε σκηνοθεσία Delbert Mann που γυρίστηκε για την τηλεόραση και βραβεύτηκε το 1980 με Golden Globe.

* 'Sergeant York’ {1941} του Howard Hawks

'Sergeant York' {1941}

Βασισμένο πάνω στη ζωή και το ημερολόγιο ενός Αμερικανού ήρωα του Α’Π.Π, του λοχία Alvin York, ο οποίος ανδραγάθησε στο Γαλλικό πεδίο μάχης’ πρωταγωνιστούσε ο Gary Cooper, ο οποίος αποτέλεσε προσωπική επιλογή του ίδιου. Η ταινία υπήρξε η εμπορικότερη εκείνης της χρονιάς, προτάθηκε για 11 Oscar – κέρδισε τελικά δυο, Α’ Ανδρικού Ρόλου και μοντάζ – και γυρίστηκε με σκοπό να προπαγανδίσει την πολεμική αρετή σε μια στιγμή όπου ο πόλεμος μαίνονταν στην Ευρώπη και η Αμερικανική κοινή γνώμη έδειχνε απρόθυμη να συμμετάσχει’ τελικά θα μεταβληθεί τον Δεκέμβρη του ίδιου έτους.

* ‘Paths Of Glory’ {1957} του Stanley Kubrick

Kirk Douglas_'Paths of Glory' {1957}

Μια σπουδαία κινηματογραφική μεταφορά και μια αθάνατη αντιπολεμική ταινία απ’ τον σπουδαίο σκηνοθέτη. Πρωταγωνιστεί ο Kirk Douglas στον ρόλο ενός Γάλλου συνταγματάρχη, ο οποίος είναι διοικητής στρατιωτών που αρνούνται να συνεχίσουν να πολεμούν θεωρώντας την όποια δράση επίθεση αυτοκτονίας. Η ταινία βασίστηκε στο ομότιτλο προπολεμικό έργο του Humphrey Cobb και υπήρξε αληθινή ιστορία που έλαβε χώρα το 1915 οδηγώντας στην εκτέλεση 4 στρατιωτών για δειλία’ συμμετείχε επίσης στον ρόλο του υποστράτηγου και διοικητή σώματος, ο γνωστός ηθοποιός Adolphe Menjou. Η πρώτη προβολή της ταινίας απαγορεύτηκε στη Γαλλία, τη Γερμανία και Ισπανία, όπου παίχτηκε έπειτα από δεκαετίες. 

«Ο πατριωτισμός είναι το τελευταίο καταφύγιο ενός καθάρματος», λέει σε κάποια στιγμή ο πρωταγωνιστής και αυτή είναι η πεμπτουσία του μηνύματος που ήθελε να περάσει ο δημιουργός.

* ‘Lawrence Of Arabia’ {1962} του David Lean

Peter O'Toole_'Lawrence Of Arabia' {1962}

Η πιο γνωστή κινηματογραφική δημιουργία η οποία αναφέρεται στον Μεγάλο Πόλεμο. Αναφέρεται σε αληθινό πρόσωπο, τον Βρετανό αξιωματικό Thomas E. Lawrence ο οποίος εστάλη ως κατάσκοπος στην Αραβική χερσόνησο και αναμίχθηκε τελικά στο Εθνικό Κίνημα των Αράβων. Βασίζεται στο αυτοβιογραφικό έργο του ίδιου ‘Seven Pillars of Wisdom’ {Επτά Πυλώνες της Σοφίας} το οποίο εκδόθηκε το 1922. Στην ταινία εμφανίζονται κάποια εμβόλιμα φανταστικά πρόσωπα και αποσιωπούνται άλλα, καθώς υπάρχουν και ιστορικές ανακρίβειες με εμφανέστερη την υποτιθέμενη άγνοια του ήρωα για τη μυστική Συμφωνία Sykes–Picot που είχε υπογραφεί το 1916 και αφορούσε τις σφαίρες επιρροής στην Μέση Ανατολή μεταξύ των Βρετανών και των Γάλλων με τη σύμφωνη γνώμη των Ρώσων. Πρωταγωνιστής ο Peter O'Toole, πλαισιωμένος από γνωστούς ηθοποιούς όπως οι Alec Guinness, Anthony Quinn, Omar Sharif, José Ferrer, Anthony Quayle. Προτάθηκε για 10 Oscar και κέρδισε τελικά τα 7’ η μουσική του εξαιρετικού Maurice Jarre.

* ‘Johnny Got His Gun’ {1971} του Dalton Trumbo

'Johnny Got His Gun' {1971}

Βασισμένο στην ομότιτλη νουβέλα που εκδόθηκε το 1938, το «επίτιμο» μέλος της μαύρης λίστας Trumbo σκηνοθετεί το δικό του έργο με την αφανή συνεισφορά του στο σενάριο του Luis Buñuel. Μια έξοχη αντιπολεμική ταινία που ασχολείται κυρίως με τις συνέπειες του πολέμου και τα ψυχικά ράκη που αφήνει πίσω του, μια εποχή όπου οι Ενωμένες Πολιτείες διεξήγαγαν έναν ακόμη πόλεμο, στο Βιετνάμ, και οι αντιπολεμικές φωνές τάραζαν την κοινή γνώμη στη χώρα. Πρωταγωνιστεί ο Timothy Bottoms και συμμετέχει ο Jason Robards, όπως επίσης ο Donald Sutherland σ’ έναν ρόλο – έκπληξη.. του Χριστού !

* ‘Gallipoli’ {1981} του Peter Weir

'Gallipoli' {1981}

Μια Αυστραλιανή εμπορική επιτυχία που αναφέρεται στη συμμετοχή των Αυστραλών στον Πόλεμο, στο πλευρό των Βρετανών. Η μάχη διεξάγεται στην Καλλίπολη στα Δαρδανέλλια {Οσμανική Αυτοκρατορία} απ’ την Άνοιξη του 1915 και θα τελειώσει με νίκη των υπερασπιστών της στις αρχές του 1916. Δίνεται έμφαση στην μάχη του Nek. Πρωταγωνιστεί ο Mel Gibson.

* ‘Un Long Dimanche De Fiancailles’ {2004} του Jean-Pierre Jeunet

'Un Long Dimanche De Fiancailles' {2004}

Δραματική Γαλλική ταινία που αναφέρεται μέσα απ’ την πλοκή της στον παραλογισμό του πολέμου και στη σκληρή συμπεριφορά των ανωτέρων προς τους υφιστάμενούς τους στρατιώτες. Πρωταγωνιστεί η Audrey Tautou και συμμετέχουν επίσης η Marion Cotillard και η Jodie Foster. Προτάθηκε για 2 Oscar, μια Χρυσή Σφαίρα και ένα BAFTA.

* ‘Joyeux Noel’ {2005} του Christian Carion

'Joyeux Noël' {2005}

Η ταινία αναφέρεται σ’ ένα αληθινό γεγονός που έλαβε χώρα στο Δυτικό Μέτωπο τη χρονιά κήρυξης του Πολέμου και ονομάστηκε «Ανακωχή των Χριστουγέννων». Για την ακρίβεια υπήρξαν πολλές ταυτόχρονες παρόμοιες κινήσεις ανάμεσα στους Γάλλους, Βρετανούς και Γερμανούς στρατιώτες, με μεγαλύτερη ή μικρότερη συμμετοχή, κυρίως λόγω των εντολών των ανωτέρων και τη διστακτικότητα των αντιμαχομένων στα χαρακώματα. Ανάλογες πρωτοβουλίες σημειώθηκαν και τα επόμενα Χριστούγεννα του Πολέμου, αλλά σιγά- σιγά εξαλείφθηκαν μέσα στη σκληρότητα των μαχών. Η ταινία προβλήθηκε εκτός συναγωνισμού στο Φεστιβάλ των Καννών την ίδια χρονιά.

* ‘War Horse’ {2011} του Steven Spielberg

Βασισμένο στην παιδική νουβέλα του Michael Morpurgo του 1982, μεταφέρθηκε πρώτα στο θέατρο κι έπειτα έγινε ταινία με πρωταγωνιστή τον Jeremy Irvine. Η ταινία παρουσιάζει τον πόλεμο μέσα απ’ την σχέση του ήρωα με το αγαπημένο του άλογο, το οποίο κι αυτό συμμετέχει αναγκαστικά στη θηριωδία της σύρραξης. Νοσταλγική και ελαφριά ταινία για όλη την οικογένεια. Παίζουν επίσης η Emily Watson και ο Benedict Cumberbatch.

* ‘1917’ {2019} του Sam Mendes

‘1917’ {2019}

Το σενάριο της ταινίας γράφτηκε απ’ τον ίδιο τον Mendes σε συνεργασία με την Krysty Wilson-Cairns, βασιζόμενο στις διηγήσεις του ίδιου του παππού του σκηνοθέτη, ο οποίος τότε ως υποδεκανέας είχε υπηρετήσει ως αγγελιαφόρος. Η ταινία πραγματεύεται την ιστορία δυο Βρετανών οι οποίοι πολεμούν στη Γραμμή Hindenburg – μια αμυντική Γερμανική θέση την οποία οι ίδιοι αποκαλούσαν ‘Siegfriedstellung’ προκειμένου να ανασυνταχθούν πιεζόμενοι ασφυκτικά απ’ τις εξελίξεις του πολέμου και να μην αφήσουν να επαναληφθεί η μάχη του Somme - και πρέπει να παραδώσουν ένα ζωτικής σημασία γράμμα. Πρωταγωνιστούν οι George MacKay και Dean-Charles Chapman. Χαρακτηριστική είναι η τεχνική που γυρίστηκε δημιουργώντας την ψευδαίσθηση του μονόπλανου μέσα από μια ιδιαίτερη φωτογραφία. Συναισθηματισμός και κυνικότητα τα συναισθήματα που προβάλλει, έχοντας τις αντικειμενικές χωρίς να αποφεύγει τις υποκειμενικές της στιγμές. Παίζουν επίσης οι Colin Firth και Benedict Cumberbatch. Μια τελευταία παρατήρηση θα είχα να κάνω όσον αφορά τον τίτλο της ταινίας ο οποίος θα έπρεπε για λόγους καθαρά σεβασμού στην ιστορία να αποφευχθεί, απ’ τη στιγμή που η συγκεκριμένη χρονολογία έχει ταυτιστεί μοναδικά με την Οκτωβριανή Επανάσταση.

·

·   

Γιώργος Χρονάς: «Θέλω να είμαι ο ίδιος, μ’ αρέσει.. αγαπώ τη δουλειά μου, δεν έχω άλλη ζωή» {ΣυΝεντευξη στον Αθανάσιο Αθάνατο}

 

Το όνομα του Γιώργου Χρονά το πρωτάκουσα με το μελοποιημένο ποίημα του, «Όχι δεν πρέπει» σε μουσική Γιάννη Μαρκόπουλου, χρόνια πριν κάνει ακόμα ένα «σουξέ» το «Ήτανε αέρας». Η πρώτη μου επαφή μαζί του έγινε στην Έκθεση Βιβλίου στην παραλία κι έκτοτε κράτησα μια διακριτική επαφή, επισκεπτόμενος κάποιες φορές το βιβλιοπωλείο του στη Διδότου στα Εξάρχεια ή βρισκόμενος σε κοινές κοινωνικές εκδηλώσεις. Πάντα με ήρεμη φωνή αλλά και ευγενικά αυστηρός - όταν το κρίνει - με ανθρώπους και καταστάσεις, εκμεταλλεύτηκα την παρουσία του στην πόλη και πρόθυμα μου έδωσε συνάντηση για την παρακάτω ενδιαφέρουσα συζήτηση.

ο Γιώργος Χρονάς στο περίπτερό του στην παραλία Θεσσαλονίκης,
κατά τη διάρκεια του Φεστιβάλ Βιβλίου [Φωτο Α. - Ιουν. '18]

{Αθανασιος Αθανατος}: Μπορούμε να ξεκινήσουμε απ’ το προφανές.. τη σχέση σας με την πόλη της Θεσσαλονίκης.

{Γιωργος Χρονας}: Έχω αγαπήσει αυτήν την πόλη, την γνώρισα προτού να έχω περιοδικό και εκδόσεις’ ένας συμμαθητής μου απ’ την Κέρκυρα είχε πετύχει εδώ στο Πανεπιστήμιο κι ερχόμουνα και τον έβλεπα’ τελείωσε την Ιατρική, έγινε γυναικολόγος – μεγάλος και τρανός στην Αθήνα, και με Ιατρικό κέντρο στην Πετρούπολη – έμενε προς το Γαλλικό Ινστιτούτο. Μετά γνώρισα τον Νίκο-Αλέξη Ασλάνογλου, ο οποίος το ’73 ήρθε και με βρήκε στο σπίτι που νοίκιαζα στην οδό Πανός στην Πλάκα και όταν ανέβαινα στη Σαλονίκη κοιμόμουνα σπίτι του, που τότε έμενε στην Βασιλίσσης Όλγας.

{Α}: Η πνευματική κίνηση της πόλης εκείνη την εποχή..;

{Χ}: Συναντούσα πολλούς ανθρώπους, θυμάμαι τον Χριστιανόπουλο, τον Ιωαννίδη..

{Α}: Τον Ιωάννου.. ;

{Χ}: Τον Ιωάννου προσωπικά δεν τον συνάντησα ποτέ στη Θεσσαλονίκη’ φάγαμε ένα μεσημέρι στο σπίτι του όπου συγκατοικούσε μ’ άλλους δύο Γιώργηδες – με τον ένα, τον Γιώργο Ευσταθίου, ήταν πολύ φίλος. Ο Ιωάννου ήταν πολύ εκλεκτικός και λίγοι ήταν οι φίλοι του. Το διαπίστωσα από την αρχή και στον κύκλο του δεν επρόκειτο ποτέ να μπω κι ούτε επεδίωξα να μπω’ συναντιόμαστε εγκάρδια, σε δημόσιους χώρους, σε εγκαίνια εκθέσεων, σε κάποια εκδήλωση, στην Αθήνα πάντα. Εδώ δεν τον συνάντησα ποτέ’ συνάντησα πολλούς φίλους του, κι ανάμεσα τους τον συνεργάτη μου και φίλο του απ’ τα Γυμνασιακά και φοιτητικά χρόνια, τον Ηλία Σπυρόπουλο που δυστυχώς τον χάσαμε πριν από δύο μήνες.

{Α}: Στην Έκθεση Βιβλίου υποθέτω έρχεστε ανελλιπώς απ’ το 1981 ..

{Χ}: Έρχομαι με λίγα βιβλία τα οποία κάθε χρόνο αυξάνονται, ήρθα με ελάχιστα ή καθόλου το ’81’ εκτός από μια χρονιά που αρρώστησα το ’15 – και μάλιστα 3 μέρες προτού έρθω με το τρένο - γιατί έρχομαι στην Έκθεση της παραλίας μια μέρα πάντα πριν, άρα 18 μέρες. Δεν είναι τόσο το εμπορικό μέρος που είχα και έχω στη Θεσσαλονίκη - το οποίο σέβομαι και αγαπώ πολύ, γιατί με αυτά τα πράγματα υπάρχει και στηρίζεται το περιοδικό και οι εκδόσεις μου απ’ τον Φεβρουάριο του ’81 – είναι ότι αγαπώ την πόλη και δε λογαριάζω τα έσοδα-έξοδα, χωρίς να είμαι ανόητος και πλουσιόπαιδο.

{Α}: Αυτό για το εμπορικό μέρος.. θα λέγαμε ότι ένας λόγος που είσαστε πάντα ο ίδιος ο εκδότης παρών στο περίπτερο, όπως και στο Πεδίο του Άρεως στην Αθήνα, είναι ότι οφείλετε απ’ την μια μεριά να είσαστε καλός έμπορος, εκτός απ’ την επαφή που θέλετε να έχετε με τον κόσμο;

{Χ}: Όχι.. μπορώ να έχω έναν υπάλληλο’ αλλά να κάνω τι στο σπίτι μου; Να διαβάζω Thomas Mann και τον πρωϊνό Τύπο που αγόρασα; Θέλω να είμαι ο ίδιος.. μ’ αρέσει’ αγαπώ τη δουλειά μου, δεν έχω άλλη ζωή. Οι άνθρωποι νομίζουν ότι έχουν άλλη ζωή απ’ αυτή που ζουν’ εγώ πιστεύω ότι η ζωή που ζω εδώ και 37 χρόνια – από τότε που ξεκίνησε το περιοδικό και οι εκδόσεις – όλη η ζωή μου έχει γίνει γύρω απ’ αυτό το κλίμα, απ’ αυτήν την κατάσταση. Περιοδικό και εκδόσεις, η αγωνία για ωραία βιβλία χωρίς λάθη, το περιεχόμενο του κάθε τεύχους’ αγαπώ το κοινό μου, το κοινό μας μας μοιάζει και είναι αυτό που μας στηρίζει τόσα χρόνια.

{Α]: Είσαστε μάλλον απ’ τους τελευταίους συνειδητούς και συστηματικούς αναγνώστες εφημερίδων, ειδικά τώρα με την κρίση στο χώρο.

{Χ}: Ναι, διαβάζω 4 εφημερίδες την ημέρα και την Κυριακή 3..

{Α}: Η εμπειρία σας απ’ το ένθετο της Ελευθεροτυπίας ποια είναι;

{Χ}: Συμπίπτει χθες να πεθάνει η εκδότρια της Ελευθεροτυπίας, η οποία έδωσε μια συνέντευξη στη ζωή της και ήταν σε μένα. Μπήκε στο τεύχος Σεπτεμβρίου του ’17 κι έγινε πάταγος. Σήμερα στις εφημερίδες και στο χθεσινό internet έκαναν χρήση της συνεντεύξεως αυτής που έσπαγε κόκκαλα γιατί έλεγε την αλήθεια, χωρίς πολλές φιοριτούρες και κόλπα.

Γιώργος Χρονάς [Θεσσαλονίκη, Φωτο Α. - Ιουν. '18]

{Α}: Τι έχει αλλάξει στην πορεία του βιβλίου τα τελευταία 37 χρόνια;

{Χ}: Έχουνε βγει καινούρια πράγματα, παλιά κάναμε 2.000-3.000 αντίτυπα – φυσικά υπήρχε ανάλογο κοινό - τώρα κάνουμε 300-400, 30 … δεν έχουμε αποθήκες γεμάτες με βιβλία, τελειώνει ένα.. τυπώνουμε 20 αντίτυπα - πάει πολύ καλά.. τυπώνουμε 50 και πάνω σ’ αυτές τις καταστάσεις ζούμε.

{Α}: Η πολιτική πάνω στις τιμές των βιβλίων..;

{Χ}: Το κάθε βιβλιοπωλείο έχει τον δικό του τρόπο, δεν επεμβαίνω, εγώ προσπαθώ να έχω αρμονική συνεργασία με τα μεγαλύτερα βιβλιοπωλεία της Ελλάδος και με αντιπροσώπους που με διανέμουνε ακόμα και στην Κύπρο, που για μένα είναι εξαγωγή ενώ γι’ αυτούς είναι πώληση σε μια άλλη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Επίσης τώρα με το internet μπορείς να παραγγείλεις ένα βιβλίο, είτε μένεις στην Κούβα είτε μένεις στην Άνω Τούμπα.

{Α}: Το μέλλον δηλαδή θα είναι το e-book, θα διαβάζουμε μέσα απ’ το διαδίκτυο;

{Χ}: Δε νομίζω, το χαρτί είναι χαρτί.. αν και για το άυλο του internet δεν έχει κοπεί δέντρο, είναι πιο οικολογικό. Νομίζω πως θέλουμε να πιάνουμε ένα ωραίο βιβλίο’ κοιτάξτε.. οι εκδότες διατηρούνται απ’ τους φανατικούς του βιβλίου - εγώ διατηρούμαι απ’ τους φανατικούς που αγαπούν τον τρόπο που κάνω το περιοδικό κι εκδόσεις. Με στηρίζουν – κάποτε με χιλιάδες αντίτυπα – σήμερα με άλλον τρόπο, tirage που λέμε.

{Α}: Η νέα γενιά η οποία γράφει σε ιστολόγια ή σε κοινωνικά δίκτυα.. ; Είναι συγγραφείς αυτοί, παράγουν πνευματικό έργο;

{Χ}: Δεν μπορούμε να την εμποδίσουμε… Πιστεύω ότι οι περισσότεροι υπερβάλλουν περισσότερο από όσο μπορούν να δώσουν και απορώ πως ζουν χωρίς να εργάζονται. Εγώ θυμάμαι τον εαυτό μου μια ζωή να εργάζομαι’ γι’ αυτό και η Μάνια Τεγοπούλου - επειδή το ήξερε αυτό πόσες εργατοώρες αφιερώνω στη ζωή μου – μου είπε αν πουλήσω την ‘Ελευθεροτυπία’, δε θα ξαναδουλέψεις ποτέ. Δεν την πούλησε τελικά, η ‘Ελευθεροτυπία’ έκλεισε δεν έγινε ποτέ αυτό, αλλά ήταν κάτι μεγαλειώδες που δεν έχω ακούσει από κανένα άλλο άτομο, έστω κι αν δεν πραγματοποιήθηκε.

{Α}: Με τα κοινωνικά δίκτυα μπορεί να μην έχετε μεγάλη επαφή, αλλά έχετε δουλέψει σε μέσα όπως το ραδιόφωνο και η τηλεόραση.

{Χ}: Ναι, εργάστηκα και στα δυο, συμβασιούχος πάντα, με 26 εκπομπές για το βιβλίο και συνεντεύξεις από προσωπικότητες της ποιήσεως και της πεζογραφίας, δοκιμίων και φιλοσοφίας’ ήταν πραγματικά μια πολύ σπουδαία συνάντηση, όπου τους συναντούσα έναν-έναν στο χώρο τους, στον τόπο που διαλέγανε για να μιλήσουν.. κάτι σημαντικό. Πραγματικά τους ευχαριστώ πολύ από την καρδιά μου, που μου απαντήσαν στις ερωτήσεις που ένα μέρος απ’ αυτές μπόρεσα να τους διατυπώσω.

  Γιώργος Χρονάς [Θεσσαλονίκη, Φωτο Α. - Ιουν. '18]

                                    

{Α}: Επειδή γνωρίζουμε την πολύ καλή σχέση που είχατε με τον Μάνο Χατζιδάκι, θέλω να επισημάνω πως ήταν ένας άνθρωπος που παρέμβαινε στην κοινωνία κι έκανε θα λέγαμε πολιτική παρέμβαση. Ο πνευματικός άνθρωπος τελικά οφείλει να το κάνει αυτό..; Αν κλειστεί δεν εγκλωβίζει τις ιδέες και την επαναστατικότητα του; Σας ενδιαφέρει η έννοια της επανάστασης;

{Χ}: Η επανάστασή μου είναι προσωπική και είναι με βάση το πρόγραμμά μου. Είμαι εργένης, τα κάνω όλα μόνος μου, όλα περνάνε απ’ το χέρι μου.. από την τάξη και την καθαριότητα του σπιτιού μου, μέχρι τη σωστή διανομή και συμπεριφορά – όσο μπορώ τουλάχιστον, μέσα στη φθορά της ζωής και του χρόνου – να έχω προς το κοινό’ μπορούμε να πούνε ότι θέλουν  για μένα, αλλά ότι είμαι τεμπέλης δεν μπορούνε να το πούνε.

{Α}: Ως πνευματικός άνθρωπος, που κινείστε σε έναν κύκλο, παλαιότερα ίσως έχετε επηρεαστεί από ανθρώπους όπως τον Καρούζο, τον Ασλάνογλου, τον Τσαρούχη ..

{Χ}: Ο Καρούζος δε δούλεψε ποτέ του.. κι όταν του ‘δώσαν σύνταξη ζητούσε την ανώτερη’ του δώσαν την τιμητική που ήταν κατώτερη από κάποιων άλλων. Εγώ καλλιστεία στη ζωή μου δεν έκανα ποτέ μου, ούτε μ’ αρέσουν.

{Α}: Αυτή η αλληλεπίδραση μεταξύ σας μπορούμε να πούμε πως δημιούργησε κάτι σαν κίνηση.. ; Σαν μια πρόταση στην κοινωνία εκτός του πρακτικού μέρους.

{Χ}: Μπορεί, για τους άλλους.. όχι για μένα’ έχω τον δικό μου τρόπο που κινούμαι και δεν είναι απαραίτητο να τον ακολουθήσει κι άλλος. Αλλά είναι αυτός που μου ταιριάζει και μ’ αυτόν τα καταφέρνω.

{Α}: Εσείς ήσασταν πάντα τολμηρός στις επιλογές σας.. για παράδειγμα η πιο τολμηρή κίνηση ίσως που κάνατε ήταν η δημιουργία το 1981 ενός καινούριου περιοδικού.

{Χ}: Το οποίο κοιτάξτε, δεν είναι καθαρά λογοτεχνικό, γιατί λογοτεχνικά περιοδικά υπήρχαν και υπάρχουν’ εγώ ήθελα να κάνω κάτι άλλο. Έβαλα ειδήσεις απ’ τις εφημερίδες, πήρα κείμενα από άγνωστα παιδιά, πούλησα άγνωστα ονόματα, όταν λέω πούλησαν εννοώ αγοράστηκαν τεύχη από άτομα που δεν είχαν ξαναγράψει – πολλοί συνέχισαν , μερικοί σταμάτησαν – αλλά έγραψαν κάτι, σαν άνθρωποι στην Ελληνική γλώσσα στη χώρα που ζούμε και λέγεται Ελλάδα.

{Α}: Όλη αυτή η δραστηριότητα ήταν σε βάρος της ποιητικής δημιουργίας σας ;

{Χ}: Δε νομίζω, γιατί τα βιβλία μου συνολικά είναι 24’ τα καθαρά ποιητικά είναι 5’ αλλά εάν προσθέσουμε και τα «Κίτρινη Όχθη Α΄», «Κίτρινη Όχθη Β΄» και «Τρείς Γυναίκες και ο Ποιητής» το οποίο είναι ποιητικό θέατρο, θα γίνουν μάνι-μάνι 8 που νομίζω ότι είναι αρκετά. Απ’ τη φύση μου δεν ήθελα να γίνω πολυγραφότατος’ έγραψα θέατρο, αισθητικά δοκίμια, έκανα πορτρέτα πεθαμένων και ζώντων. Πήρα τη συνέντευξη του Χριστιανόπουλου όπου μου ανακοίνωσε τον κληρονόμο του.. αυτό ανακοινώθηκε σε μένα, σε μια συνέντευξη που την έκανα βιβλίο’ όταν μιλούσαμε δεν τον είχε βρει ακόμα και όταν μετά την ετοιμάσαμε για να την κυκλοφορήσω μου παρέθεσε ένα υστερόγραφο το οποίο αναφέρει ότι αυτή η ιδέα  - διότι τον ρώτησα που θα αφήσετε το έργο σας - έχει ολοκληρωθεί και λέγεται Γιάννης Μέγας, ιστορικός.

{Α}: Θα λέγαμε πως είσαστε μάλλον ένας αστός ποιητής της γενιάς του ’70 ..;

{Χ}: Δεν ξέρω ειλικρινά που ανήκω και τι κάνω..

{Α}: Είναι λάθος να βάζουν ετικέτες ;

{Χ}: Ε ναι.. μπορεί να βοηθάει τους καθηγητές που διδάσκουν στα Πανεπιστήμια ή τις Σχολές - καλοσύνη τους αν με αναφέρουν – αλλά εγώ νομίζω ότι γράφουν για τις γενεές πάσες. Κατέθεσα μερικά πράγματα του Ελληνικού κόσμου μέσα απ’ την Τέχνη της ποιήσεως’ το ίδιο έκανα και στο θέατρο μου και στα δοκίμια αυτά που έχω δημοσιεύσει – αρχικά στην Ελευθεροτυπία, και σε άλλα περιοδικά και εφημερίδες - με τις οποίες συνεργάστηκα αρμονικά απ’ το 1973 που μπήκα στα γράμματα.

{Α}: Εγώ θέλω να αναφερθώ και στην ιδιότητα σας ως στιχουργού.. η πρώτη συνεργασία σας απ’ ότι γνωρίζουμε είναι το 1971-72 με τον Γιάννη Μαρκόπουλο.

{Χ}: Ακριβώς, ο οποίος με ανέφερε χωρίς να έχω εκδώσει βιβλίο και λέει έχω μελοποιήσει Σεφέρη, Ελύτη, Χρονά’ και του λέω δε ντρέπεσαι να λες και για μένα απ’ τη στιγμή που δεν έχω κάνει βιβλίο; Μου λέει άσ’ το σε μένα αυτό.. και πραγματικά τον ευχαριστώ πολύ που με μελοποίησε, και μάλιστα με μελοποίησε εξαιρετικά, έκανε σχεδόν 10 τραγούδια’ δεν είναι μόνο το «Πέραμα» και η «Αλεξάνδρεια», είναι ο «Ποταμός ο Λούσιος», το «Όχι δεν πρέπει».

{Α}: Ο Νίκος Γκάτσος άφησε την ποίηση και ασχολήθηκε με τη στιχουργική’ όλο του το ταλέντο το εξάντλησε εκεί. Ήταν μια διέξοδος γι’ αυτόν, ήταν λάθος ;

{Χ}: Όχι, ήταν καθαρή εκλογή της ζωής του και πέρασε στα τραγούδια. Μην ξεχνάτε το έργο δεν είναι εύκολη υπόθεση’ εγώ μπορεί να μην έκανα πολλά τραγούδια..

{Α}: Πάνω από 100 ..

{Χ}: Έχω κάνει 120, θα μπορούσα να είχα κάνει 500-600 γιατί έχω το θέμα που αρέσει και πουλάει… αποτυχημένοι έρωτες, που υπήρξαν δεν υπάρχουν, αμόρφωτοι άνθρωποι - αγωνία να ζήσουν, άντρες -γυναίκες στο περιθώριο, παιδιά που γυρίζουν στο δρόμο φτωχά. Καταλαβαίνετε θα μπορούσα να τα ‘χα κάνει παράλληλα, δε θέλησα όμως γιατί θεώρησα πως θα καταστρέψω τη ποίηση μου. Ευτυχία είναι που συνεργάστηκα σχεδόν με 25 διαφορετικούς συνθέτες, οι οποίοι ‘κάναν διαφορετικά έργα ο καθένας πάνω σε στίχους μου και σε ποιήματά μου.. τους ευχαριστώ πραγματικά !

{Α}: Τέλος, τι σας εμπνέει και τι σας εκπλήσσει πλέον;

{Χ}: Τίποτα δεν με εμπνέει και τίποτα δεν με εκπλήσσει. Είμαι μέσα στη ζωή και ότι κάνω το κάνω εκ του φυσικού. Αν μου προκαλέσει έκπληξη θα προσπαθήσω να το εκφράσω μέσα από μια μορφή Τέχνης.. ραδιοφωνικής, συνομιλίας με ανθρώπους’ ακόμα και θέατρο έκανα, εκτός του ότι έγραψα, έπαιξα κιόλας. Έχω το περιοδικό μου – 4 φορές το χρόνο – και μέσα απ’ αυτά τα πράγματα εκφράζομαι και εκφράζω.

'Τα Ποιήματα 1973-2008' {εκδ. Οδός Πανός, 2008}

* η συνομιλια ελαβε χωρα κατα την 6η Ιούνη 2018 !

'Un Chien Andalou' {Ανδαλουσιανός σκύλος} [1929] {του Αθανάσιου Αθάνατου}

 

Ο Salvador Dalí διηγήθηκε σε κάποια συνάντησή του με τον φίλο του Luis Buñuel πως είχε δει σε όνειρο μυρμήγκια να βγαίνουν μέσα από μια τρύπα που είχε στο χέρι του. Αυτός του διηγήθηκε ευθύς ένα δικό του όνειρο’ ένα σύννεφο να σχίζει το φεγγάρι όπως ένα ξυράφι σχίζει ένα μάτι. Αυτή ήταν η αρχή της γέννησης της πλέον σουρεαλιστικής ταινίας του παγκόσμιου κινηματογράφου.

Luis Buñuel & Salvador Dalí {1929}

 

Θιασώτες και οι δυο του κινήματος του sur-réalisme και του ‘Πατέρα’ αυτού André Breton, εξέφρασαν τη δική τους αλήθεια μέσω της 7^ης τέχνης. Ο Breton είχε ήδη επισημάνει πως το κίνημα αυτό έχει σκοπό να «τινάξει την αδράνεια και να καταγγείλει την ανόητη ψευδαίσθηση της ευτυχίας» και ο ποιητής Lautreamont που θεωρείται ως πρόδρομος, είχε δηλώσει με απαράμιλλο ύφος πως «το ωραίο είναι σαν τη συνάντηση μιας ραπτομηχανής με μιαν ομπρέλα πάνω σ’ ένα χειρουργικό τραπέζι» !

Την εποχή εκείνη ο κινηματογράφος είχε ήδη διάρκεια 35 ετών και γενικά είχε ξεφύγει απ’ την επιρροή του θεάτρου απ’ την μια και απ’ τις αντιλήψεις πως πρόκειται για υποδεέστερο είδος φτηνής διασκέδασης απ’ την άλλη. Ανάλογες προκαταλήψεις όμως υπήρχαν σε λιγότερο προοδευτικές κοινωνίες – ο ίδιος ο Ισπανός σκηνοθέτης έλεγε χαρακτηριστικά πως είχε γεννηθεί την εποχή του Μεσαίωνα – και ειδικά όταν αυτές είχαν αριστοκρατικό υπόβαθρο όπως η οικογένεια Bunuel. Με τη βοήθεια ενός συμβολαιογράφου, φίλου της οικογένειας, η μητέρα του επείσθη όχι τόσο για την καλλιτεχνική αξία του μέσου, όσο για το ότι έχει οικονομική προοπτική και πρόκειται για μια καλή επένδυση κι έτσι υπήρξε ο χρηματοδότης στην 1^η ταινία του γιου της, που όμως δεν την είδε ποτέ.

o Buñuel ως ηθοποιός στην ταινία του

Το σενάριο γράφτηκε σε λίγες μόνο μέρες με μια απόλυτα αρμονική συνύπαρξη των δυο φίλων. Ο καθένας έλεγε μια ιδέα, τη συμπλήρωνε ο άλλος κι έτσι προχωρούσε το κείμενο. Εάν κάποιος διαφωνούσε σε κάτι αμέσως το απέρριπταν και συμπλήρωναν αυτό στο οποίο και οι δυο συγκατάνευαν χωρίς ενόχληση και περιττές καθυστερήσεις. Ο Bunuel είχε ήδη θητεύσει ως βοηθός στον κινηματογραφιστή και θεωρητικό Jean Epstein και του δινόταν η ευκαιρία για πρώτη φορά να εκφραστεί’ ο ίδιος έλεγε πως δεν ήταν ικανός να γράψει ή να ζωγραφίσει, οπότε ο κινηματογράφος ήταν η μοναδική του διέξοδος. Μέλη και οι δυο της avant-garde, της ‘εμπροσθοφυλακής’ της τέχνης που αμφισβητεί και απορρίπτει τη συμβατικότητα στο καλλιτεχνικό έργο.

η Simone Mareuil, στην πιο χαρακτηριστική σκηνή της ταινίας

Όλη η ταινία δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια συνεχής ονειρική κατάσταση’ χαρακτηριστική η έλλειψη αφηγηματικής ενότητας, η συρραφή φαινομενικά αλλοπρόσαλλων, αλλά αρμονικά «δεμένων» καταστάσεων και ελεύθερων συνειρμών. Καταλύεται ο χρόνος, η αναφορά που γίνεται σ’ αυτόν δεν έχει δομή, είναι μια επίθεση στην αστική τάξη και στα ήθη της εποχής, διάχυτη επίσης η σεξουαλικότητα’ μια δημιουργία που θα μπορούσε κάλλιστα να χαρακτηριστεί ως διαχρονικό σκάνδαλο και μια συνειδητή επαναστατική πράξη.. όχι απλώς μια κούφια έκρηξη. Τα ευρήματά της εκπληκτικά – τα στήθη που γίνονται γλουτοί, η πόρτα που οδηγεί στη θάλασσα.

 

Πρωτοπροβλήθηκε στις 6 Ιουνίου 1929 ιδιωτικά στο Studio des Ursulines στο Paris, παρουσία εκλεκτών καλλιτεχνών όπως ο Pablo Picasso, Jean Cocteau, Le Corbusier, Georges Auric και της σουρεαλιστικής ομάδας του André Breton. Ο ίδιος ο Bunuel είχε αφηγηθεί πως άλλαζε δίσκους στο γραμμόφωνο με Αργεντίνικα tango και μουσική απ’ το έργο «Tristan und Isolde» του Richard Wagner, καθώς επίσης πως είχε γεμίσει χαλίκια τις τσέπες του για να τα πετάξει σε ενδεχόμενα γιουχαϊσματα, κάτι το οποίο δε χρειάστηκε αφού έγινε αποδεκτή απ’ τους παριστάμενους’ επίσης αγοράστηκε, παίχτηκε δημόσια και είχε ανταπόκριση για αρκετούς μήνες. Στην ταινία εμφανίζεται και ο ίδιος παράλληλα ως ηθοποιός – στην περίφημη σκηνή με το σχισμένο μάτι – καθώς και ο Dali λίγο αργότερα, ντυμένος καλόγερος. Μια τραγική σύμπτωση επίσης συνοδεύει την ταινία, καθώς και οι δυο πρωταγωνιστές έδωσαν τέλος στη ζωή τους’ ο Pierre Batcheff λίγα χρόνια μετά, το 1932 και η Simone Mareuil το 1954.

Η επιρροή του Sigmund Freud είναι ολοφάνερη’ ο ίδιος είχε πει πως «η πραγματικότητα μας ικανοποιεί ελάχιστα, ενώ αν στραφούμε εντός μας θα μπορέσουμε μέσα σε μια φανταστική περιοχή να πραγματοποιήσουμε τους πόθους μας». Το γρήγορο γράψιμο και η ταχύτητα των γυρισμάτων μας παραπέμπει στον ασυνείδητο, ψυχικό αυτοματισμό. Οι σουρεαλιστές πίστευαν στον αυτοματισμό στην τέχνη, όπως στη γραφή ή στις εικαστικές τέχνες, απεγκλωβισμένοι από κάθε λογική που γίνεται τροχοπέδη στην έκφραση, διακηρύσσοντας την ελεύθερη δημιουργία, απαλλαγμένοι από στερεότυπα και ηθικολογίες.

ο Dali, σε μια μικρή εμφάνιση στην ταινία

Στην ταινία δεν εμφανίζεται κάτι Ανδαλουσιανό ή πόσο μάλλον κάποιος σκύλος, αλλά ο ίδιος ο Federico García Lorca, που ήταν απ’ τη Granada μέρος της Andalucía, αναγνώρισε στον τίτλο τον εαυτό του’ άλλωστε διαπιστώθηκε αργότερα πως η ταινία είχε επιρροές απ’ το έργο του ‘Ταξίδι στη σελήνη’ {Viaje a la luna}.Ο Lorca ήταν ο τρίτος της παρέας και οι αναζητήσεις και επιρροές τους ήταν κοινές την περίοδο που σπούδαζαν μαζί. Να θυμήσουμε πως ο Bunuel ήταν Αραγωνέζος και ο Dali Καταλανός και η ιδέα για τον τίτλο ανήκε στον τελευταίο, με τον οποίο ο ποιητής είχε μια ιδιαίτερη σχέση. Η συνεργασία του Bunuel με τον Dali συνεχίστηκε και στην επόμενη απόπειρα του σκηνοθέτη, στην ταινία «L'Age d'Or» {Η Χρυσή Εποχή}, όμως δεν υπήρξε αρμονική’ σύμφωνα με τον ίδιο δεν μπορούσαν να συμφωνήσουν σε τίποτα ουσιαστικά, κάτι το οποίο είχε γίνει – κατά τη γνώμη του – λόγω της παρουσίας πλέον στη ζωή του ζωγράφου, της Gala, που πίστευε πως τον είχε επηρρεάσει καθοριστικά.

Dali - Bunuel - Lorca {1926}

Βρισκόμαστε μπροστά στη γέννηση του «άλλου» κινηματογράφου, στην καθαίρεση του καθιερωμένου, ψυχαγωγία με όλη τη σημασία της λέξης. Ονείρωξη και επανάσταση, δράση στην αντιδραστικότητα, η πλέον ίσως αμήχανη στιγμή της τέχνης του κινηματογράφου, ακόμα και σήμερα. Δεν έχει αξία κάποιος να προσπαθήσει να την κατατάξει και να την ταξινομήσει, απλούστατα χάνει τον καιρό του όποιος θέλει να την περιορίσει’ δεν καταστέλλεται η εκπεφρασμένη ψυχική διάθεση, το όνειρο δεν πιάνεται, το αφηνιασμένο άλογο της δημιουργικής φαντασίας δεν χαλιναγωγείται με μικροαστικές αντιλήψεις της ‘κοινής’ λογικής. Ο θεατής καλείται να αφεθεί και να το απολαύσει, όπως θα έστρεφε το βλέμμα του σ’ έναν πίνακα ζωγραφικής ή σε οποιοδήποτε άλλο μέσο καλλιτεχνικής έκφρασης, χωρίς να θέλει να κρίνει τον καλλιτέχνη, ίσως ούτε καν να τον καταλάβει, αλλά μόνο να τον ‘αγγίξει’, να σεβαστεί την επιθυμία, τη ζωντάνια, το αέναο. Απευθυνόμενος στο υποσυνείδητο του θεατή, τον προσκαλεί-προκαλεί σε μια αυτογνωσία, στην κατανόηση του κατασκότεινου, μη εμφανούς και καλυμμένου με τον μανδύα του καθωσπρεπισμού, Εγώ του. Η αλληγορία και το αλλόκοτο συνυπάρχουν, η επιθετικότητα στα ‘βαρίδια’ της κοινωνίας, στο δήθεν και στο σοβαροφανές είναι καταλυτική’ «Δόξα τω Θεώ, είμαι άθεος», είχε πει κάποτε ο δημιουργός, προβάλλοντας το οξύμωρο σε μια πρόταση αρμονική. Αυτό είναι, θα λέγαμε, το καθηλωτικά ελευθεριάζον & άναρχο Μανιφέστο του.

προσωπογραφία του Luis Buñuel, απ' τον Dali {1924}

«Κατά βάθος δεν είναι παρά μια απελπισμένη και παθιασμένη πρόκληση για δολοφονία», αυτή ήταν η δήλωση του δημιουργού για το έργο του, ως απάντηση σ’ όλους αυτούς που αναζητούν κάτι το ποιητικότερο και βαθύτερο απ’ το προφανές.

Θέαμα εφαρμοσμένης πρωτοπορίας, σοκαριστικής ατμόσφαιρας, καινοτόμας προοπτικής & αντικομφορμιστικής παρότρυνσης. Στο κάτω-κάτω ο κινηματογράφος είναι μία εμπειρία,,, ονειρική !!!

 * γραφτηκε και πρωτοδημοσιευτηκε στην επετειο των 87 ετων απ' την πρωτη κυκλοφοριας της ταινιας, στις 6 Ιουν. 2016 !!